Veelgestelde vragen & begrippenlijst

Achterglasvergulding

Vergulding op de achterzijde van een glasplaat, bekeken door het glas heen — de techniek die ook verre églomisé wordt genoemd. Levert spiegelend gladde goudvlakken op, voor letters, spiegels en ornamenten.

Afwerking

De gekleurde of metalen oppervlakteafwerking van een object — bij lijsten, beelden en meubels. Een afwerking omvat de grondering, de kleur- of metaallaag en de eindbehandeling. Bij gepolychromeerd beeldhouwwerk heet hetzelfde polychromie; het Duits gebruikt voor beide één woord, Fassung.

Agaatsteen

Met deze halfedelsteen worden polimentvergulde edelmetalen na het opleggen op hoogglans gebracht. De steen verdicht het poliment onder het bladmetaal — voor maximale glans en de aanblik van massief metaal. Ook polijststeen genoemd.

Baklijst

Lijstvorm waarbij tussen het werk en het profiel een smalle schaduwnaad blijft. Het schilderij lijkt te zweven; de vorm is vooral gangbaar bij hedendaags werk op spieraam. In het Amerikaans floater frame.

Bladgoud

Goud geslagen tot uiterst dunne blaadjes, doorgaans dunner dan een tienduizendste millimeter. Afhankelijk van de legering loopt de tint van roodachtig via geel tot groenig; hogere karaatgetallen zijn kleurintensiever en beter weerbestendig.

Bladgoud opleggen

Het neerleggen van het bladmetaal op het gepolimenteerde vlak. Het blad wordt met het vergulderspenseel van het kussen opgenomen en in één beweging afgezet; één luchtstroom is genoeg om het te verliezen. In het Duits anschießen.

Bladmetaal

Verzamelnaam voor alle tot blad geslagen metalen: edelmetalen als goud, zilver en platina, onedele metalen als koper en aluminium. Onedel bladmetaal slaat aan en heeft een beschermlaag nodig.

Bladzilver

Zilver geslagen tot blad. Het geeft koele, lichte afwerkingen, maar oxideert in de lucht en wordt daarom overgelakt, bewust gepatineerd of gecontroleerd geoxideerd.

Bolus

Fijne kleigrond die als polijstbare basis onder het bladgoud wordt aangebracht. De gangbaarste kleuren zijn rood, zwart, oker en wit — in principe kan elke polimentkleur voor een individuele oplossing worden aangemaakt. De polimentkleur bepaalt de latere totaalindruk, vooral wanneer het bladgoud kunstmatig wordt verouderd of doorgesleten.

Conserverend inlijsten

Inlijsten met het doel het werk op lange termijn te behouden: zuurvrije materialen, afstandhouders tot het glas, UV-werend glas en een stofdichte afsluiting. Ook museaal inlijsten genoemd.

Craquelé

Netvormig scheurpatroon in de schilderlaag of de afwerking, ontstaan door veroudering en beweging van de drager. Fijn craquelé bij ouder werk is normaal; opstaande randen zijn een waarschuwing en vragen om consolidatie.

We bieden ook uitvoeringen met craquelé-grond: die grond scheurt bij het drogen op gecontroleerde wijze open en geeft een verouderde aanblik — een uitvoering die maar weinig werkplaatsen aanbieden.

Doublering

Het versterken van een verzwakt doek door het origineel op een tweede weefsel te kasjeren om het te stabiliseren. Een ingrijpende maatregel, die vandaag alleen nog wordt uitgevoerd wanneer mildere middelen niet toereikend zijn.

Graveren

Het insnijden van lijnen en patronen in de krijtgrond vóór het vergulden. Het goud volgt later de verdieping, waardoor ornamenten plastisch lijken.

Grondering

De laagopbouw tussen drager en afwerking, klassiek van krijt en huidlijm. Die wordt in meerdere lagen aangebracht en geschuurd — hier wordt beslist hoe glad de latere vergulding wordt.

Huidlijm

Dierlijke lijm, meestal uit huid of beenderen, bindmiddel voor krijtgrond en poliment. Konijnenlijm is de bekendste soort. Hij blijft reversibel — oplosbaar met vocht en warmte, en daarmee onmisbaar bij restauratie.

Krijtgrond

Grondeermassa van gewassen krijt en huidlijm. Die wordt warm aangebracht, hardt elastisch uit en laat zich schuren tot een oppervlak zo glad als ivoor. In het Engels gesso.

Lazuur

Transparante gekleurde laag over bladmetaal, ook gekleurde vernis genoemd. Die tint het metaaloppervlak zonder het te bedekken en laat zilver op goud lijken of goud warmer ogen.

Matvergulding

Vergulding zonder afsluitend polijsten. Die oogt rustiger en fluweliger dan glansvergulding en wordt vaak afgewisseld met gepolijste vlakken om profielen en ornamenten visueel te laten uitkomen.

Mixtion

Het kleefmiddel van de olievergulding, een drogende olie met een bepaalde aanlegtijd. Het bladmetaal wordt opgelegd wanneer de mixtion nog maar licht kleeft — het juiste moment is een kwestie van ervaring. Ook aanlegmiddel genoemd.

Museumglas

Ontspiegeld glas met UV-werking voor conserverend inlijsten. Het vermindert reflecties bijna volledig en vertraagt het verbleken van lichtgevoelige pigmenten.

Olievergulding

Vergulding op mixtion. Die laat zich niet polijsten en blijft mat tot zijdeglans, maar is slijtvast en geschikt voor buiten — op torenbollen, poorten en gevels.

Olievergulding buiten

Het vergulden van objecten die aan het weer zijn blootgesteld, zoals torenbollen, windwijzers of inscripties. Hier worden hoogkaraats legeringen en weerbestendige aanlegmiddelen gebruikt.

Ornament

Opgezet of gesneden sierelement op de lijst. Terugkerende motieven als het acanthusblad, de parelrand of de eierlijst maken het mogelijk een lijst in tijd en stijl te plaatsen.

Passe-partout

Op maat gesneden kartonnen omlijsting tussen werk en glas. Die houdt het blad op afstand van de ruit en geeft het optisch ruimte; voor archiefkwaliteit moet het zuurvrij zijn. In het Amerikaans mat.

Pastiglia

Een traditionele techniek uit de late middeleeuwen en de renaissance waarbij reliëfversiering met een dikke krijtgrondmassa op de ondergrond wordt aangebracht en daarna verguld. Na het vergulden staat het ornament verhoogd.

Patineren

Het doelbewust verouderen van een afwerking met tinten, lazuren en mechanische bewerking. Het voegt nieuw werk in historisch materiaal in, zonder met pigmentstof een valse datering voor te wenden.

Poliment

Fijne, met lijm gebonden bolusmassa als bovenste laag vóór het opleggen van het bladgoud. Die maakt het polijsten van de vergulding mogelijk en geeft haar de kenmerkende glans.

Polimentvergulding

De klassieke glansvergulding op krijtgrond en poliment, opgelegd met een water-alcoholmengsel en gepolijst met de agaatsteen. Die geeft de diepste glans van alle verguldtechnieken, maar is kwetsbaar en hoort binnen.

Ponsen

Het inslaan van patronen in het vergulde vlak met ponsen. De verdiepte punten breken het licht anders dan de gladde omgeving en geven zo contrast zonder kleur.

Retouche

Het kleurig sluiten van lacunes in een schilderlaag. Een vakkundige retouche blijft beperkt tot de lacune zelf en is reversibel — ze moet voor latere restauratoren herkenbaar blijven.

Reversibiliteit

Het grondbeginsel van de moderne restauratie: elke ingreep moet met redelijke inspanning en zo restloos mogelijk weer te verwijderen zijn. Dat onderscheidt restauratie van reparatie.

Schellakpolitoer

In veel dunne lagen met de hand aangebrachte politoer van schellak. Die geeft de diepe, warme glans van historische meubeloppervlakken en laat zich plaatselijk bijwerken. In het Engels French polish.

Sgraffito

Een glad vlak met echt bladgoud wordt overdekt met een dunne, soepele kleurlaag. Met een naald of een stift van hout of been wordt de kleur daarna volgens een tekening weer weggekrast, zodat het glanzende goud als fijne lijnen tevoorschijn komt. In het Duits Radieren.

Slagmetaal

Onedel bladmetaal van messing of koperlegeringen, uiterlijk goudachtig; ook imitatiebladgoud genoemd. Het is aanzienlijk goedkoper, maar slaat zonder beschermlaag aan en is niet geschikt voor buitenvlakken.

Spieraam

Houten constructie waarover het schilderdoek wordt gespannen. Met ingeslagen spieën is de spanning na te stellen — een veelvoorkomend aangrijpingspunt bij deformaties.

Vergulderskussen

Met leer bekleed, gevoerd plankje waarop bladmetaal wordt neergelegd en op maat gesneden. Een perkamenten scherm beschermt het blad tegen luchtstroom.

Verguldersmes

Lang, opzettelijk niet scherp geslepen mes om bladmetaal op het kussen te snijden. Het scheidt het blad door druk, niet door te snijden.

Vergulderspenseel

Breed, plat penseel van zacht haar waarmee het bladmetaal bij het vergulden wordt opgenomen en geleid. De statische lading van het haar houdt het blad vast tot het het bevochtigde vlak raakt. In het Duits Anschießer.

Vernis

De transparante eindlaag op schilderijen. Die verzadigt de kleuren en beschermt de schilderlaag, maar vergeelt met de jaren en kan bij restauratie worden afgenomen en vernieuwd.

Verstek

De op hoek gesneden verbinding van twee lijstprofielen, doorgaans 45 graden. De precisie ervan bepaalt zichtbaar de kwaliteit van een lijst — vooral bij glanzende afwerkingen.

Zwischgold

Historisch samengesteld blad van dun samengeslagen goud en zilver. Het was goedkoper dan zuiver bladgoud, maar oxideert via de zilverzijde en is vandaag vooral van restauratorisch belang.