Hoeveel kleur een vernis opslokt

De bevindingen

Een vrachtschip op zware zee, olieverf op doek, in een geveegde zilveren lijst. Over de schildering lag een gelijkmatige, warmgele waas. De lucht stond goudbruin in plaats van blauw, het schuim lichtte goudkleurig op in plaats van wit, en de witte opbouw was ivoor geworden. Van voren bekeken bedekte een fijn craquelé het hele vlak — het netwerk van fijne scheurtjes dat elk verouderd olieverfschilderij ontwikkelt.

De vergeling was geen schade aan de schildering. Die lag erbovenop.

Waarom een vernis geel wordt

De vernis is de bovenste laag van een schilderij. Hij beschermt de schildering tegen stof en afschuring en verzadigt tegelijk de kleuren — vers aangebracht laat hij diepten dieper en lazuren helderder lijken. Traditioneel bestaat hij uit natuurlijke harsen zoals dammar of mastiek, opgelost in terpentijn.

Niet de verf veroudert, maar wat die beschermt.

Juist die natuurlijke harsen reageren onder invloed van licht en zuurstof. Ze vergelen, verliezen transparantie en worden bros. Hoe dikker en ouder de laag, hoe meer blauw hij opslokt — en blauw is in een zeegezicht de helft van het beeld. De olieverf eronder veroudert veel langzamer. Daarom zijn de bevindingen in zulke gevallen zelden dramatisch: de kleuren zijn er, je ziet ze alleen niet meer.

De proef beslist, niet de aanname

Voordat er iets wordt afgenomen, komt de reinigingsproef. Op een onopvallende plek testen we welk oplosmiddel de vernis aantast zonder de schilderlaag te raken — in stappen, van het mildste omhoog, met een wattenstaafje en onder constante controle.

Het resultaat is deze rand. Het is de eerlijkste basis voor een beslissing die er bestaat: beide partijen zien wat eruit komt voordat het werk begint. Blijkt uit de proef dat afname de lazuren in gevaar brengt, dan gebeurt het niet. Dat komt voor — en dan is de proef de reden om nee te zeggen.

Afname, retouche, nieuwe vernis

De afname gebeurt in velden, niet in één keer. Zo blijft er altijd een referentiegebied staan waaraan je kunt aflezen hoe ver je bent. Wat daarbij zichtbaar wordt, zijn niet alleen kleuren maar ook eerdere ingrepen: overschilderingen, oudere retouches, eerder gevulde lacunes.

Wat daarna wordt aangevuld, gaat alleen in de lacunes zelf, op een isolatielaag en met materialen die weer afneembaar zijn. Een retouche moet het schilderij leesbaar maken, niet de geschiedenis van het schilderij uitwissen — wie er later aan werkt, moet kunnen zien wat origineel is en wat niet. Als laatste komt een nieuwe, stabiele vernis die hetzelfde doel dient als de oude en net zo goed weer te verwijderen is.

Het resultaat

Sleep de schuifregelaar over het beeld — links de toestand met de proef, rechts het voltooide werk.

Met proefVoltooid

De lijst bleef zoals hij was. Een geveegde zilveren lijst past beter bij een zeegezicht dan welke vergulding ook — en een lijst die bij het schilderij hoort, wordt niet vervangen alleen omdat het schilderij weer oplicht.