Als water de lijm losweekt

De bevindingen

Op het eerste gezicht lijkt zo’n lijst verloren. Op het buitenprofiel ontbrak de afwerking over de volle lengte, het kale hout lag bloot, en de krijtgrond stond in schollen omhoog — hard, bros en zo los dat hij bij aanraking afsprong. De gesneden acanthusband erboven was mat en overdekt met een fijn netwerk van scheurtjes.

Tussen de bladpunten hield het oude verguldwerk het nog. Juist daar waar het ornament het diepst is, zit de afwerking het best — en juist daar begin je met het onderzoek.

Een verzekeringszaak

De schade was een zaak voor de verzekeraar, en dat verandert de werkwijze nog vóór de eerste losse schol wordt geconsolideerd. Aan het begin staat niet het penseel maar de camera. De toestand bij binnenkomst in overzicht en in detail, elke lacune apart gefotografeerd, een schriftelijk rapport met schadebeeld en oorzaak, en een offerte die de werkstappen afzonderlijk uitsplitst.

Ook tijdens het werk wordt gedocumenteerd. Elke tussenstand wordt vastgelegd, elke aanvulling benoemd — de foto’s in dit artikel maken deel uit van die documentatie. Aan het eind staat een rapport dat begintoestand, maatregelen en eindtoestand navolgbaar naast elkaar zet.

Voor een verzekeraar is alleen gebeurd wat is vastgelegd.

Voor u als eigenaar betekent dat: u krijgt het rapport, de offerte en het eindverslag in een vorm die een schadebehandelaar kan controleren zonder de lijst ooit gezien te hebben. En u hoeft niet te tolken tussen werkplaats en verzekeraar.

Wat water met een afwerking doet

Onder elke klassieke vergulding ligt een opbouw van krijt en huidlijm — tien lagen en meer, elke laag apart geschuurd. Die lijm is de reden dat een afwerking na tweehonderd jaar nog afneembaar is. En hij is ook de zwakke plek.

Lijm die eenmaal water heeft getrokken, laat het hout niet los — hij laat de krijtgrond los.

Vocht weekt de lijmbinding los. Bij het drogen krimpt de krijtgrond sterker dan het hout eronder, komt omhoog en scheurt. Wat overblijft zijn schollen die alleen nog aan de randen vastzitten. Veeg je ze weg, dan ben je ze kwijt; laat je ze onbehandeld, dan ben je ze kwijt bij het volgende transport.

Daarom begint het niet met goud maar met consolideren. Elke schol die nog houdt, wordt teruggelegd en aangedrukt voordat er iets wordt aangevuld. Wat te redden is, blijft.

Aanvullen waar iets ontbreekt

De lacunes worden met krijtgrond gevuld, laag voor laag, en teruggeschuurd tot de profielrand weer doorloopt. Het klinkt als weinig en het is de langste etappe van het werk. Een profiel dat in strijklicht golft, verraadt elke slordigheid zodra het aan de muur hangt.

Op de droge grond komt het poliment — de rode bolusmassa die het goud later polijstbaar maakt en het zijn diepte geeft. Pas als die staat, wordt er verguld.

De afwerking sluiten

Deze lijst leeft van het contrast: een donker afgewerkte acanthusband waaruit alleen de gepolijste bladpunten naar voren komen, omlijst door twee rustige goudprofielen. De nieuwe partijen moesten in dat bestaande geheel passen zonder het te overstemmen — en zonder te doen alsof ze er altijd al waren.

Er werd dus getint, gepatineerd en aan de randen zover teruggenomen tot oud en nieuw in hetzelfde licht staan. Op een halve meter afstand ziet u een lijst. Op twintig centimeter ziet een vakman waar er gewerkt is. Precies zo hoort het.

Het resultaat

De spiegel hangt weer. De profielranden lopen door, het ornament draagt zijn glans alleen daar waar het die moet dragen, en op kijkafstand is van de schade niets meer te zien.

Wat blijft: alles wat wij hebben gedaan, is weer af te nemen. Een restaurator over vijftig jaar zal zien waar wij hebben ingegrepen — en zal het ongedaan kunnen maken, als hij dat juist vindt.